Wie kijkt mij aan? Isaac Massa en Beatrix van der Laen

00:00:06 Janine Abbring: Een dubbel portret waar de liefde vanaf lijkt te spatten. Een echtpaar dat je op de eregalerij lachend aankijkt. Een huwelijksportret van Frans Hals. Het schijnt dat zelfs Vincent van Gogh onder de indruk was van dit zeventiende-eeuwse schilderij. Hoe lukte het Frans Hals om het echtpaar zo ontspannen vast te leggen? Wie is dit happy couple? Mijn naam is Janine Abbring en dit is 'In het Rijksmuseum'. De podcast van het Rijksmuseum, waarin we bijzondere verhalen vertellen over voorwerpen en hun makers. Deze podcastserie gaat over portretten. Wie zijn al die mensen die je aankijken als je door het museum loopt? Wie kijkt mij aan? In deze aflevering duik ik met Friso Lammertse, conservator zeventiende-eeuwse schilderijen, in het liefdesleven van Isaac Abrahamsz. Massa en Beatrix van der Laen.

00:00:53 Janine Abbring: Zij zijn geportretteerd door Frans Hals. Maar voor we beginnen: wil je weten hoe het portret dat we bespreken eruit ziet? Kijk dan naar het beeld bij deze aflevering of ga naar rijksmuseum.nl/podcast. Friso, ik gooi het begin van deze podcast eens over een hele andere boeg. Een persoonlijke vraag: ben jij getrouwd?

00:01:16 Friso Lammertse: Ja.

00:01:17 Janine Abbring: Wat had je aan? Hoe lang is het geleden?

00:01:20 Friso Lammertse: Dat is 35 jaar geleden.

00:01:24 Janine Abbring: Weet je nog wat je droeg?

00:01:27 Friso Lammertse: Nee. Iets netjes met een das.

00:01:30 Janine Abbring: En de bruid of bruidegom?

00:01:32 Friso Lammertse: Groen met witte stippen.

00:01:35 Janine Abbring: Echt waar?

00:01:38 Friso Lammertse: Ja.

00:01:39 Janine Abbring: Omschrijf het eens iets meer.

00:01:41 Friso Lammertse: Een groene bloes met witte stippen. Beeldschoon. Hier in Amsterdam.

00:01:48 Janine Abbring: Ik neem aan dat je snapt waarom ik het vraag.

00:01:51 Friso Lammertse: Ik heb een vermoeden. We weten niet helemaal zeker of het een bruiloftsportret is. Ze zijn wel op hun mooist gekleed. Dat is zeker.

00:02:03 Janine Abbring: We hebben het over een portret van Frans Hals. Een man en een vrouw. Kun jij het omschrijven?

00:02:09 Friso Lammertse: Je ziet twee mensen in de buitenlucht. Ze zitten op een soort verhoginkje. De man links, met een prachtige grote hoed, zwarte kleding en witte manchetten. De vrouw zit naast hem. Het lijkt alsof ze een beetje om de hoek kijkt, maar dat is niet zo. Ook in het zwart. Een grote witte kraag en een klein wit kapje op.

00:02:33 Janine Abbring: Zo'n typische zeventiende-eeuwse kraag, zoals we die kennen.

00:02:35 Friso Lammertse: Zo'n molenkraag waar meters linnen ingaan. Onwaarschijnlijk mooi geschilderd, maar daar zullen we dadelijk over hebben. Ze zitten vrij ontspannen bij een boom. Achter ze zie je een soort tuin met een heel chique huis en een fontein. Daar lopen meer jonge lieden rond.

00:02:57 Janine Abbring: Het is vermoedelijk een bruidspaar. Trouwen deed men in de zeventiende eeuw overduidelijk niet in het wit of groen met witte stippen.

00:03:05 Friso Lammertse: Nee. In mooie kleding, maar absoluut niet wit of zwart. Je mocht aandoen wat je wilde.

00:03:11 Janine Abbring: Dit is zwart-zwart. Het is een en al zwart.

00:03:13 Friso Lammertse: Zwart is duur. Dit zijn rijke jongens. Heel diep zwart maken in kleding is uiterst kostbaar.

00:03:25 Janine Abbring: Dit straalt rijkdom uit.

00:03:26 Friso Lammertse: Ja.

00:03:27 Janine Abbring: Wat maakte dat zo duur?

00:03:29 Friso Lammertse: Die verfstoffen zijn vrij kwetsbaar. Als je dat diepe zwart wilt krijgen, moet je het heel vaak opnieuw verven. Misschien ken je de uitdrukking 'het grauw'. Eenvoudige mensen noem je wel 'het grauw'. Dat is heel goedkoop geverfde kleding. Dat komt niet verder dan een beetje grijs. Als je dat diepe zwart krijgt, laat je meteen zien dat je rijk bent.

00:03:55 Janine Abbring: Je hebt het omschreven, dus we weten inmiddels wat we zien. Wie zien we?

00:04:00 Friso Lammertse: De man links is Isaac Massa en de vrouw rechts is Beatrix van der Laen. Ze woonden in Haarlem. Isaac Massa is daar ook geboren, maar komt uit Antwerpen. Beatrix van der Laen was een dochter van een Haarlemse burgemeester. Dat is het enige dat we van haar weten. Dat is een beetje jammer.

00:04:18 Janine Abbring: Van de vrouw weten we weer eens bijna niets.

00:04:20 Friso Lammertse: Als je onderzoek gaat doen, vind je ongetwijfeld heel veel. Dat moeten we gaan doen.

00:04:26 Janine Abbring: We hebben nu de kleding omschreven. De hoed, de kraag et cetera. Het feit dat ze zwart dragen en die rijkdom willen uitstralen. De manier waarop ze zich tot elkaar verhouden, vind ik opmerkelijk. Ik kijk er als leek naar. Het heeft iets heel intiems, iets frivools. Ik weet dat Frans Hals dat vaker deed. Over lachende mensen hebben we het in een eerdere podcast gehad. Kun jij iets zeggen over hoe dit stel erbij zit?

00:04:56 Friso Lammertse: Dit schilderij is een wonder.

00:04:59 Janine Abbring: Kijk, dat wil ik horen.

00:05:00 Friso Lammertse: Zo'n 90% van alle portretten van man en vrouw zijn twee afzonderlijke schilderijen.

00:05:06 Janine Abbring: Je kent Maerten en Oopjen. Er is zoveel afstand tussen die mensen dat de lijsten elkaar niet eens aanraken.

00:05:12 Friso Lammertse: Ze staan formeel. Het liefst met een stoel, maar ze staan een beetje van elkaar af. Hier zitten ze ontzettend gezellig naast elkaar, dus dat is superbijzonder.

00:05:22 Janine Abbring: Zij leunt met haar rechterarm op zijn linkerschouder.

00:05:25 Friso Lammertse: Ja, dat is een van de mooiste gebaren. Dat geeft een soort vertrouwdheid en liefde weer. Het is best origineel. Ze steunt op zijn schouder.

00:05:36 Janine Abbring: Hij heeft zijn hand in zijn revers.

00:05:39 Friso Lammertse: Ja, of bij zijn hart.

00:05:41 Janine Abbring: Zijn rechterhand bij zijn hart. Wat lees jij in haar blik?

00:05:46 Friso Lammertse: Ze glimlacht. Ze heeft mooie rode konen. De schilder Karel van Mander heeft een schilderboek geschreven. Hij zegt dat als je liefde moet voelen, je dat blozen moet schilderen. Dit verwijst meteen naar liefde.

00:06:08 Janine Abbring: Haar blik ook? Wat lees je daarin?

00:06:11 Friso Lammertse: Dat leg je er meteen in. Je wordt er meteen verliefd op. Dat vind ik wel. Dat is het echte wonder van Hals. Die mensen leven. Daar heeft hij verschillende technieken voor. Hoe ze kijkt. De houding van dat hoofd is licht gedraaid. Dat lichaam staat niet recht. Ook hij zit en buigt een beetje de andere kant op. Er zit een ongelooflijke beweging in dat schilderij. Daardoor ga je met ze mee of geloof je ze in hun houding.

00:06:47 Janine Abbring: We zien op heel veel manieren hier de hand van de meester. Daar komen we zo op. Je hebt het al gehad over die diepe kleuren. Je ziet zwart, maar we zien zoveel tinten zwart. De blik, maar vooral de levendigheid en de verliefdheid die er vanaf spat. Nog heel even over wat we zien op het werk. Zegt de bossage daarachter nog iets? Het type bomen? Ik zie wolken.

00:07:14 Friso Lammertse: Dat is het mooie. Het is vermoedelijk een huwelijksportret. Je ziet het aan de houding. Die hand op de schouder, de hand met het hart. Dat zit ook in de symboliek. De kern zit achter die twee. Daar zie je een vrij stevige boom met wijnranken. Die wijnranken kringelen zich rond die boom. Dat komt al in de zestiende eeuw voor, maar zeker in de zeventiende eeuw. De wijnrank is de vrouw die steun zoekt bij de stevige boom.

00:07:46 Janine Abbring: Ik dacht dat dat voor vruchtbaarheid stond. Nee, het gaat weer over patriarchaat. Natuurlijk.

00:07:51 Friso Lammertse: Dat ook. Je hebt wijn, maar je ziet geen druiven. Dan zou het op vruchtbaarheid kunnen slaan. Dat kan, maar je ziet dit. Het subtiele aan Hals is die hand die Beatrix op die schouder heeft. Ze steunt letterlijk op hem. Dat vind ik er heel knap aan. Dit soort symboliek heeft Hals heel weinig.

00:08:14 Janine Abbring: Ik las het woord 'speerdistel'.

00:08:16 Friso Lammertse: Ja. Links staat een distel en van mij mag je dat een speerdistel noemen. Dat heet ook mannentrouw. Hij is dus trouw. Rechts zie je klimop. Klimop is net zoiets als die druivenranken. Die klimt, die zoekt ergens anders steun.

00:08:33 Janine Abbring: Daar rechts dat doorkijkje naar die tuin?

00:08:35 Friso Lammertse: Dat is een soort liefdestuin. Het aardige is dat je daar een traditie ziet die terug gaat tot minstens de dertiende of veertiende eeuw. Een liefdestuin waar jonge mensen amoureus doen bij een fontein. Hals zet dat letterlijk voort. Ook dat gebouw is geen reëel gebouw.

00:08:57 Janine Abbring: Liefdesfantasieën?

00:08:58 Friso Lammertse: Ja. Tuinen en lente hebben nog steeds wel iets met liefde te maken heeft. Je kunt dat heel goed navoelen.

00:09:11 Janine Abbring: Je zei al dat we weinig weten over die vrouw, Beatrix van der Laen. Wat weten we wel?

00:09:18 Friso Lammertse: Dat ze een burgemeestersdochter is uit Haarlem. Ze is rijk. Dat zie je aan alle kledij. Verder weten we bitter weinig van haar. Ze krijgen twee kinderen.

00:09:33 Janine Abbring: Ze draagt twee ringen?

00:09:34 Friso Lammertse: Ja, maar dat zegt niet zoveel in de zeventiende eeuw.

00:09:38 Janine Abbring: Ik zoek een aanknopingspunt.

00:09:39 Friso Lammertse: Jammer. Dat kapje is prachtig, want er zit gouddraad in. Het is wit, maar aan de randen zit gouddraad. Ook dat is weer heel kostbaar.

00:09:54 Janine Abbring: Beatrix kijkt ons verleidelijk aan. Naast haar haar kersverse echtgenoot Isaac Massa.

00:10:02 Friso Lammertse: Daar weten we waanzinnig veel van. Dat moet een onwaarschijnlijk kleurrijk figuur zijn geweest. Bigger than life. Hij gaat op vijftienjarige leeftijd naar Rusland. Hij heeft zichzelf schrijven en lezen geleerd. Dat zegt hij zelf. Hij gaat naar Rusland en blijft daar zes, zeven jaar. Hij leert daar Russisch en bouwt handelsrelaties op. Hij wordt een enorm rijke graanhandelaar.

00:10:28 Janine Abbring: Hoe gebruikelijk was het voor een Nederlander om naar Rusland te gaan voor de handel?

00:10:33 Friso Lammertse: In de zeventiende eeuw gaan Nederlanders overal heen, dus ook naar Moskou.

00:10:38 Janine Abbring: Overal waar iets te halen valt.

00:10:39 Friso Lammertse: Het is een belangrijke route. Ook naar het Midden-Oosten en de zijdehandel toe. Hij probeert die zijdehandel ook binnen te halen. Dat is echt veel geld, maar dat lukt hem nooit.

00:10:52 Janine Abbring: Naar Moskou en Russisch leren.

00:10:55 Friso Lammertse: Contacten met de tsaar vinden. Hij vertegenwoordigt andere handelaren. Op een bepaald moment vertegenwoordigt hij de hele Republiek, de Staten-Generaal, maar ook de Zweedse koning. Hij gaat er vijf of zes keer later nog heen. Het is een man die zeer veel contacten had, vloeiend Russisch gesproken moet hebben, boeken schrijft over Rusland en kaarten maakt van Rusland.

00:11:21 Janine Abbring: Je zei larger than life. Dat slaat niet alleen op zijn Russische avonturen.

00:11:29 Friso Lammertse: Hij krijgt ongelooflijke ruzie met andere handelaren in graan. Daar is hij duidelijk heel boos over. Hij beschuldigt iedereen van laster. Daar schrijft en maakt hij gedichten over. We weten dat hij vijf keer wordt geportretteerd. Hij is dus vrij ijdel. Er wordt een schilderij gemaakt. Dat wordt een gravure. Er staat een lang gedicht over. Daarin valt hij steeds die andere mensen aan die hem belasteren. Hij deed het alleen voor het goede. Die andere korenhandelaren beschuldigen hem ervan dat hij alleen maar met zijn eigen belangen bezig is. Er spelen allerlei dingen.

00:12:07 Janine Abbring: Hij wil zijn eer verdedigen.

00:12:09 Friso Lammertse: Hij is in de adelstand verheven in Zweden. Hij laat zich vijf keer portretteren. Enige ijdelheid zal hem niet vreemd zijn geweest.

00:12:19 Janine Abbring: Vijf keer door Frans Hals?

00:12:21 Friso Lammertse: Ten minste vier keer door Frans Hals en waarschijnlijk ook de vijfde keer. Het lijken vrienden van elkaar geweest te zijn.

00:12:26 Janine Abbring: Dit portret is geschilderd in 1622.

00:12:29 Friso Lammertse: Vermoedelijk. Er staat geen datum op, maar ze trouwen in '22. Qua stijl klopt dat ook heel goed, dus dat zal wel.

00:12:37 Janine Abbring: Is het het eerste schilderij dat hij van zich liet maken door Frans Hals?

00:12:42 Friso Lammertse: Dat weten we niet. Er is een ander portret, waarop hij met zijn handen over elkaar zit. Dat is 1620 gedateerd. Rond die tijd moeten ze elkaar zeker gekend hebben.

00:12:52 Janine Abbring: Las ik dat er uit onderzoek is gebleken dat er eerst iets onder was geschilderd? Iets anders?

00:12:59 Friso Lammertse: Nee, dat is een ander schilderij. Dat is met Isaac Massa alleen. Daar heeft hij gekruiste armen. Dat is een hele rare houding.

00:13:06 Janine Abbring: Beide handen gekruist, op zijn schouders? Voor zijn borst?

00:13:10 Friso Lammertse: Ja. De linkerhand op de rechterschouder en de rechterhand op de andere schouder. Afijn, daar staat hij zo. We kennen geen enkel ander zeventiende-eeuws schilderij dat zo is. Voor de grote Frans Hals-tentoonstelling die we een paar jaar geleden met de National Gallery maakten, is dat schilderij onderzocht. Dat hangt altijd bij the Duke of Devonshire in zijn paleis. We hebben het onderzocht. Toen bleek dat de achtergrond volstrekt weggeschilderd was. Er waren een dame met slangen in haar haar die een rood hart opeet en een skelet te zien.

00:13:39 Janine Abbring: Een soort Medusa?

00:13:40 Janine Abbring: Ja. Zij staat voor de nijd. Die eet haar eigen hart op. Hij overwint daar. Hij staat stevig en is niet bang voor de nijd. Dat verwijst weer naar al die andere boze graanhandelaren van hem. Die collega's die boos op hem zijn en hem benijden. De dood slaat dat. Uiteindelijk overwint hij dat allemaal. Zo staat hij.

00:13:58 Janine Abbring: Die pose met zijn handen op zijn schouders, gekruist voor zijn borst, staat ervoor dat je hem niets kunt maken?

00:14:05 Friso Lammertse: Standvastigheid. Het grappige is dat voordat dat ontdekt werd, al die kunsthistorici ideeën hadden over waarom hij zo was afgebeeld. Dat wordt heel gevarieerd beschreven. Als heel ijdel, maar bijna nooit als standvastig. Door die ontdekking van die achtergrond werd pas duidelijk waarom hij zo staat.

00:14:24 Janine Abbring: Hij heeft zich dus minstens vier keer laten vastleggen door Frans Hals. Ik neem aan dat ze elkaar goed kenden. Hoe was die verhouding?

00:14:31 Friso Lammertse: In '23 is Massa getuige bij de doop van Adriaentje, één van de dochters van Hals. Dan weet je het zeker.

00:14:40 Janine Abbring: Dat is een vriendschap.

00:14:41 Friso Lammertse: Ja. Ze zijn beide rederijker. Dat is in verband met dit schilderij belangrijk. Die rederijkers zijn een soort gezelschappen die literair geïnteresseerd zijn. Zij komen elke zondag bij elkaar. Het zijn altijd mannen. Ze gaan dan dichten of een toneelstuk oefenen. Van Massa hebben we nog een heel dik boek met al zijn gedichten. Als hij zin heeft, schrijft hij voor zondag een gedicht en draagt dat voor.

00:15:10 Janine Abbring: Bij het rederijkersgezelschap?

00:15:11 Friso Lammertse: Ja. Er is een plek in Haarlem. Daar drink je goede wijn bij. Dat is een soort mannensociëteit, maar dan cultureel.

00:15:20 Janine Abbring: Zo hebben ze elkaar waarschijnlijk leren kennen en zijn ze bevriend geraakt?

00:15:23 Friso Lammertse: Ja. Ik denk dat ze dezelfde soort interesses hadden. Dit soort symboliek, met die distel, kom je bij Hals nooit tegen. Het lijkt erop dat Massa heeft gezegd dat hij dat wilde hebben.

00:15:34 Janine Abbring: Hij heeft hem opdrachten gegeven over hoe het eruit moest zien.

00:15:38 Friso Lammertse: Precies. Ook bij dat andere schilderij met die haat en nijd, moet Massa dat gezegd hebben. Bij een gewoon Hals-portret hebben ze een handschoen in de hand of zoiets. Nooit dit soort verregaande symboliek.

00:15:54 Janine Abbring: We hebben het gehad over hoe bijzonder het is dat deze echtelieden zo dicht bij elkaar zitten. Dat de liefde ervanaf spat. Frans Hals staat er om bekend dat hij mensen op een wat meer ongebruikelijke manier wist vast te leggen. Wat kan je daar verder nog over zeggen? Wat maakt dit een typische Hals?

00:16:13 Friso Lammertse: In de eerste plaats kun je als kunsthistoricus zeggen dat het die toets is. Dat is een van de essenties waarom we het zo mooi vinden en waarom het zo levendig is. Als je los schildert, suggereer je een soort beweging. Mensen bewegen altijd. Dan leef je. Du moment dat je heel netjes gaat schilderen, wordt het stijf.

00:16:34 Janine Abbring: Doods.

00:16:35 Friso Lammertse: Die suggestie is grappig. Als je los schildert, suggereert dat snelheid. Dat suggereert een soort beweging. Als je beweegt, kan je mijn knoopjes hier niet tellen. Als je dat heel netjes gaat doen, is het onnatuurlijk. Er zit ongelooflijk veel beweging in die kledij. Die gezichten doet hij wel iets fijner.

00:17:02 Janine Abbring: Het grappige is dat het die levendigheid heeft die jij noemt. Ik kon wel zien dat ze twee ringen draagt. Het heeft dus ook weer meerdere details.

00:17:13 Friso Lammertse: Ja, maar als je dichterbij gaat, is het vrij los geschilderd. Hij speelt daar ontzettend mee. Die gezichten zijn vrij fijn geschilderd, dus daar trek je meer naartoe. Je gaat eerst naar die twee koppen toe. Ook het kant is heel subtiel geschilderd.

00:17:30 Janine Abbring: Wat kun je zeggen over hoe hij dat zwart heeft geschilderd?

00:17:33 Friso Lammertse: Dat zijn verschillende kleuren zwart op elkaar. Dat is ontzettend los gedaan. Je kunt je afvragen of het wel overtuigend is. Dat zijn niet de mooiste plooien.

00:17:48 Janine Abbring: Nee?

00:17:49 Friso Lammertse: Nee, dat zie je aan die diepte. Bij sommige schilders, zoals Van der Helst, kun je de zijde bijna voelen. Dat heb je hier helemaal niet.

00:17:59 Janine Abbring: Er zijn tijdgenoten die er misschien een beetje sceptisch naar hebben gekeken?

00:18:02 Friso Lammertse: Bepaalde. Hij is heel beroemd. Juist die levendigheid wordt door tijdgenoten ook direct gewaardeerd.

00:18:08 Janine Abbring: Erkend.

00:18:10 Friso Lammertse: Ja. Dat is het aardige aan die zeventiende eeuw. Er zijn allemaal verschillende stijlen. Anderen zijn duidelijk veel meer in geïnteresseerd in stofuitdrukking. Dat je ziet dat dit zijde is en dat wol. Dat je dat kunt voelen als het ware. Dat interesseert hem blijkbaar helemaal niets.

00:18:27 Janine Abbring: Het is een schilderij waar je blij van wordt. Het hangt normaal gesproken op de eregalerij en is een publieksfavoriet. Mag ik dat zo zeggen?

00:18:34 Friso Lammertse: Jazeker.

00:18:36 Janine Abbring: Is het altijd geliefd geweest?

00:18:39 Friso Lammertse: Ja, daar lijkt het wel op. Du moment dat we het in de collectie hebben - dat is eind negentiende eeuw - is het al geliefd. Als Hals herontdekt wordt, geldt het als een van zijn allermooiste schilderijen.

00:18:51 Janine Abbring: Hij mocht Van Gogh tot zijn fans rekenen.

00:18:55 Friso Lammertse: Ja, Van Gogh is helemaal idolaat van Hals. In verschillende brieven beschrijft hij hem. Wat we nu misschien niet meer zeggen, is dat hij hem een colorist vindt. Hij vindt hem een van de mooiste met kleuren. Die gezichten zijn bijna wit, zeker dat van die vrouw. Dat contract met dat zwart vindt hij prachtig. Hij probeert hij al die kleuren zwart in dat kostuum te benoemen. Geelzwart, blauwzwart. Hij zegt op een gege moment dat Hals 27 kleuren zwart had.

00:19:26 Janine Abbring: Waar zegt hij dat? Dat zei Van Gogh?

00:19:28 Friso Lammertse: Ja.

00:19:28 Janine Abbring: Heeft hij dat genoteerd?

00:19:29 Friso Lammertse: Ja, in een brief aan zijn broer.

00:19:30 Janine Abbring: Ja, natuurlijk. In die brieven aan zijn broer heeft hij het dus over de 27 kleuren zwart van Frans Hals?

00:19:38 Friso Lammertse: Ja, dat vindt hij prachtig. In de negentiende eeuw, als dat schilderij net in het Rijksmuseum is, denken ze dat het een zelfportret van Hals is met zijn vrouw.

00:19:49 Janine Abbring: Het heeft er wel een beetje iets van.

00:19:50 Friso Lammertse: Zo'n baardje hebben ze bijna allemaal.

00:19:52 Janine Abbring: Ja, dat is zo.

00:19:53 Friso Lammertse: Dat is onzin. Hij zegt dat dit Hals en zijn vrouw zijn op ochtend na hun eerste huwelijksnacht, om de vrolijkheid weer te geven. Het is jammer dat het Hals niet is.

00:20:11 Janine Abbring: Bijna wel. Als je zo naar ze kijkt, is het een gezellig stel. Je zou zo de kroeg in kunnen.

00:20:22 Friso Lammertse: Het grappige is dat ze onderling misschien wel enorme ruzie hadden. Hij suggereert iets. Je moet een schilder nooit letterlijk nemen. Hij suggereert liefde. Dat is misschien wat ze afgebeeld willen zien. Er is een fantastisch verhaal van een schrijver. Hij loopt naar een schilderij en denkt dat het een boze bankier is. Dit speelt recentelijk. Dan gaat hij het kaartje lezen en blijkt het een hele liberale journalist te zijn die heel belangrijk is. Je moet nooit karakters of gelaatsuitdrukkingen in een portret proberen te interpreteren. Dat weet je niet. Wij mensen zijn dat gewend. Hij suggereert die liefde, Dat is het mooie aan alles. De hele symboliek is liefde. Hij knalt alle liefde eruit, maar het is de schilder die het doet. Het is geen foto.

00:21:11 Janine Abbring: Hij suggereert de liefde en wij trappen er in. Ik trap er tenminste in.

00:21:14 Friso Lammertse: Dat is de bedoeling, dus laten we het maar zo houden. Wees er bewust van.

00:21:22 Janine Abbring: Dit was aflevering 23 in de serie 'Wie kijkt mij aan' van 'In het Rijksmuseum'. In de volgende aflevering hebben we het met Eveline Sint Nicolaas over een portret van een Afrikaanse man, die vocht in Indonesië en tijdelijk in Harderwijk woonde. Hoe dat zit, hoor je volgende week. Tot dan en vergeet niet om je te abonneren op deze podcast.